Gevlagd en gejubeld en gezongen

Er werd gedanst op de tonen van het eindelijk weer opgedoken oer-Amsterdamsche pierement, er werd gevlagd en gefilmd en gejubeld en gezongen, héél den dag. En pas tegen elf uur – hoe bestáát het: elf uur! – werd het wat rustiger. Maar vandaag is er wéér een dag, wéér een feestdag en morgen en overmorgen… het kan niet op! Amsterdam viert het feest der bevrijding (…)!

Dat meldt het Amsterdamsch Dagblad, de voortzetting van verzetsblad Radio Oranje, op 9 mei 1945. De dag ervoor, op 8 mei, hebben de bevrijders Amsterdam bereikt en zijn ze op hun pantserwagens door de stad getrokken. Heel Amsterdam viert, net als de rest van Nederland, feest. In januari 1946 besluit de ministerraad dat de nationale viering van de bevrijding voortaan elk jaar op 5 mei zal plaatsvinden.

Tegenwoordig vieren veel mensen Bevrijdingsdag met een bezoek aan een van de bevrijdingsfestivals. In elke provincie is er minimaal één op 5 mei. Dat is voor het eerst zo in 1994. De festivals in de twaalf provincies trekken dat jaar gezamenlijk 489 duizend bezoekers, vinden we in het O&S-jaarboek van 1996. Een jaar later, precies vijftig jaar na de bevrijding, worden de bevrijdingsfestivals nog massaler bezocht. Het geschatte aantal bezoekers ligt op 819 duizend.

In Noord-Holland zijn er twee bevrijdingsfestivals: een in Haarlem en een in Amsterdam. Het aantal bezoekers aan het bevrijdingsfestival in Amsterdam wisselt per jaar. Volgens de jaarboeken komen er in 2000 bijvoorbeeld zo’n 80 duizend mensen op af, terwijl dat in latere jaren vaker tussen de 25 en 40 duizend ligt. In de lustrumjaren 2000 en 2005 ligt het aantal bezoekers iets hoger dan in omringende jaren.

Die bevrijdingsfestivals zijn er niet altijd geweest. In de eerste decennia na de oorlog is de viering over het algemeen nog niet heel groots en er is nog geen vast programma dat als jaarlijkse traditie geldt.

Hoe de bevrijding wordt gevierd verschilt in het begin nogal van jaar tot jaar. In oude krantenberichten kunnen we lezen dat in 1946 een militaire parade plaatsvindt op de Dam, dat Amsterdammers in 1950 feest vieren op straat en dat in 1965 een deel van het geallieerde leger de bevrijding van 1945 naspeelt.

In 1958 wordt besloten dat Bevrijdingsdag vanaf dan alleen in de lustrumjaren nationaal wordt gevierd. Pas vanaf 1980 wordt de Bevrijding weer jaarlijks herdacht.

In dat jaar vinden er ook voor het eerst drie bevrijdingsfestivals plaats: in Wageningen, Haarlem en Amsterdam. Als 5 mei in 1990 een jaarlijkse nationale feestdag wordt, ontstaat ook het plan om uiterlijk vanaf 1995 in elke provincie een bevrijdingsfestival te laten plaatsvinden. Dat lukt al in 1994.

Met die festivals moeten ook jongeren meer worden betrokken bij de viering van de vrijheid. Dat is Het Nationaal Comité Viering Bevrijding in de jaren daarvoor steeds niet echt gelukt. In 1991 zegt Ilco van der Linde, de bedenker van Bevrijdingspop in Haarlem, tegen Het Parool over de bevrijdingsfestivals:

De 5 mei-viering zegt weinig jongeren nog iets. Dit is een eigentijdse manier om de bevrijding op een bewuste manier te vieren.

In 2013 onderzocht Onderzoek en Statistiek welke betekenis Amsterdammers aan de Dodenherdenking en Bevrijdingsdag toekennen. Toen zei 83 procent van de ondervraagde mensen het belangrijk te vinden om jaarlijks bij de bevrijding stil te staan. 18 procent gaf aan dat zij meededen aan een speciaal voor Bevrijdingsdag georganiseerde activiteit.

Landelijk vindt sinds 2001 elk jaar het Nationaal Vrijheidsonderzoek plaats. Uit het onderzoek van 2025 bleek dat 73 procent van de Nederlanders Bevrijdingsdag (heel) belangrijk vindt. Dat jaar bezocht 13 procent van alle mensen een Bevrijdingsfestival. Ook deed 21 procent mee aan lokale activiteiten.

Het Bevrijdingsfestival in Amsterdam bestaat tegenwoordig uit allerlei activiteiten verspreid over de stad. Zo zijn er vele festivals waaronder Het Vrije Westen in het Westerpark, Bevrijdingsdans festival op het Museumplein en Het Amsterdams Verbond in het Olympisch Stadion. Maar er zijn ook andere soorten activiteiten zoals een tentoonstelling in het Stedelijk Museum, theater en vrijheidsmaaltijden.