De Amsterdamse bevolking in de lange twintigste eeuw

1900-1959: Urbanisatie

Tussen 1900 en 1960 groeide het inwonertal van Amsterdam sterk. De urbanisatie was in volle gang; velen trokken naar de stad in de hoop er werk en een beter bestaan te vinden. Ook werd de stad flink uitgebreid door de bouw van vele nieuwe woningen en door annexaties. Door vooruitgang in medische kennis en verbetering van de hygiëne nam de sterfte af - met name onder zuigelingen- en nam het aantal inwoners verder toe.

De groei stagneerde tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen tienduizenden Amsterdamse Joden uit de stad werden weggevoerd en in concentratiekampen zijn vermoord.

Vlak na de Tweede Wereldoorlog groeide het aantal inwoners snel. In 1946 was de trek naar de stad groot, zowel vanuit binnen- als buitenland. Maar het sterkst groeide de stad door de babyboom: de geboortegolf in de jaren na de oorlog. In 1959 bereikte het inwonertal een record. In januari van dat jaar telde de stad 872.428 inwoners. Pas zestig jaar later, in de herfst van 2019, kwam het inwonertal voor het eerst weer boven dit niveau.

1960-1985: Suburbanisatie

Van 1960 tot 1985 nam het aantal inwoners af. In de stad waren te weinig woningen en de woningvoorraad was ook verouderd. Bovendien maakte de komst van de auto de afstand tussen stad en omgeving overbrugbaar. De toegenomen welvaart maakte ruimere, moderne woningen in de groeikernen in de regio bereikbaar: de suburbanisatie begon. Veel gezinnen verruilden de grote stad voor omliggende gemeenten als Purmerend, Hoorn, Alkmaar, Lelystad en later ook Almere.

Begin jaren zeventig nam het aantal inwoners jaarlijks met 20 duizend af door de suburbanisatie. In 1973 bereikte het binnenlands migratiesaldo (vestiging min vertrek) een dieptepunt. In dat jaar verlieten 45 duizend inwoners de stad; een record tot dan toe. Pas in 2017 werd het record uit 1973 verbroken. Het vertrek is daarna nog verder toegenomen.

Doordat veel jonge stellen en gezinnen de stad verlieten, maar ook door de introductie van de anticonceptiepil, nam het aantal geboortes in de stad af. De natuurlijke aanwas was tussen 1970 en 1985 laag en soms zelfs negatief.

In 1985 telde de stad nog maar 675.570 inwoners. Om de leegloop van de stad tegen te gaan voerde de gemeente vanaf begin jaren tachtig de woningproductie weer op. Onder leiding van wethouder Jan Schaefer werden nieuwe woningbouwlocaties ontwikkeld, zoals de Venserpolder, en werden verouderde woningen in de binnenstad gerenoveerd.

Haaks op de suburbanisatie en de afname van het aantal geboortes stond de toename van de buitenlandse migratie. In de jaren zeventig en tachtig kwamen veel Turkse en Marokkaanse mannen als gastarbeider naar de stad. Het buitenlands migratiesaldo nam hierdoor toe. Later kwamen ook hun gezinnen over. Ook groeide het aantal immigranten uit voormalige koloniën.

1986-2007: Stadsvernieuwing

Vanaf midden jaren tachtig nam het inwonertal weer gestaag toe. De buitenlandse vestiging steeg verder en langzaamaan nam ook het aantal geboortes weer toe. Weliswaar vertrokken er nog steeds gezinnen naar de regio, maar in plaats van met 20 duizend nam het aantal inwoners met hooguit 5 duizend per jaar af door de suburbanisatie.

De stad was aantrekkelijker geworden door de stadsvernieuwing. Door de bouw van nieuwe woningen op binnenstedelijke locaties zoals het Oostelijk Havengebied en later IJburg, vonden sinds de jaren negentig steeds meer gezinnen hun plek in de stad. Het aantal woningen in de stad nam toe van 319.084 in 1985 tot 379.302 in 2007.

Dat deze gezinnen in de loop der tijd steeds kleiner zijn geworden, blijkt uit de afname van de gemiddelde woningbezetting. Telde een woning in 1950 gemiddeld 3,75 personen, in 2020 was dat 1,95. De toename van het aantal alleenstaanden droeg bij aan de daling van de gemiddelde woningbezetting. Meer echtscheidingen en een groeiend aantal studenten en jonge werkenden die in de stad neerstrijken, hadden een toename van het aantal alleenstaanden tot gevolg.

2008-2019: Ongekend sterke groei

Tussen 2008 en 2019 nam het aantal inwoners in de stad ongekend sterk toe met gemiddeld 10 duizend inwoners per jaar. Tussen 2000 en 2014 is de groei van het inwonertal overwegend het gevolg van de natuurlijke aanwas: meer geboorte dan sterfte. Tijdens de woningmarktcrisis van 2008 tot 2013 droeg ook de binnenlandse migratie bij aan de groei. Veel gezinnen bleven in deze periode in de stad wonen; het binnenlands vertrek nam af.

Sinds 2015 groeit de Amsterdamse bevolking vooral door buitenlandse migratie, met name vanuit Europa, de Verenigde staten en India. Daarnaast is het aantal geboortes hoger dan het aantal sterfgevallen. Deze natuurlijke aanwas is een stabiele motor voor de groei van Amsterdam.

Net als in de jaren zeventig gaat de toename van de buitenlandse migratie gepaard met een afname van de binnenlandse migratie. Sinds 2015 verhuizen meer mensen vanuit Amsterdam naar de rest van Nederland dan andersom. En dat terwijl er ongekend veel nieuwe woningen bijkomen in de stad: sinds 2014 neemt de woningvoorraad toe met gemiddeld 5 duizend woningen per jaar. In de zeventiger jaren waren dat er ongeveer 2 duizend.

Het zijn vooral gezinnen met jonge kinderen die de stad verlaten, maar ook jongvolwassenen vertrekken vaak. Overigens verlaat ook een deel van de nieuwkomers uit het buitenland de stad weer door naar een andere gemeente te verhuizen. Nog altijd spelen studie, baankansen en geschikte woningruimte een grote rol bij het besluit om naar de stad toe te komen – maar ook om die weer te verlaten.